Ilias Kourkounakis - Books

ΒΟΟΚS


ΣΚΑΚΙ ΚΑΙ ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΚΟΙΝΩΝΙΑ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Η απλή παρατήρηση μιας παρτίδας αρκεί για να αντιληφθεί κανείς ότι το σκάκι αποτελεί εντελώς αφύσικη δραστηριότητα: καθισμένοι σε μία καρέκλα για αρκετές ώρες, μετακινούμε ξύλινα ή πλαστικά ομοιώματα συμβολικών στρατιωτικών δυνάμεων και προσπαθούμε να υπερνικήσουμε τις προσπάθειες ενός αντιπάλου με τον οποίο έχουμε ελάχιστη σωματική επαφή. Κι όμως, το σκάκι είναι το πιο δημοφιλές παιχνίδι στον κόσμο, οπότε γεννάται το εύλογο ερώτημα: γιατί;

Η κυριότερη αιτία είναι ότι το σκάκι απορροφά το σύνολο της προσωπικότητά μας. Κατ’ εξοχήν παιχνίδι λογικής, εμπεριέχει τεράστιο πλούτο συναισθημάτων στη διάρκεια του αγώνα. Η διεκδίκηση της νίκης δεν είναι παρά μια προσπάθεια βελτίωσης του εαυτού μας, «λίγο ακόμα να σηκωθούμε, λίγο αψηλότερα».

Η άμεση σχέση που έχει το σκάκι με την καθημερινή μας ζωή είναι πολύ υποτιμημένη από όσους δεν το έχουν γνωρίσει στενά. Σε κάθε μας βήμα συναντάμε καταστάσεις που απαιτούν σκακιστική σκέψη, δηλαδή να εκτιμήσουμε τη θέση στην οποία βρισκόμαστε, να εξετάσουμε διάφορες συγκεκριμένες εναλλακτικές λύσεις, να τις συγκρίνουμε και τελικά να επιλέξουμε αυτήν που πιστεύουμε ότι είναι καταλληλότερη.

Στις ομιλίες που κάνω κατά καιρούς, οι οποίες πάντα ακολουθούνται από τουλάχιστον ισόχρονες συζητήσεις, επιχειρώ να διερευνηθούν τα κοινά σημεία που έχει το σκάκι με την καθημερινότητα και πώς μπορούμε να τα αξιοποιήσουμε καλύτερα. Το βιβλίο αυτό αποτελείται από τροποποιημένα κείμενα ομιλιών μου, με κοινό σημείο αναφοράς τις σημαντικότερες τάσεις της σύγχρονης κοινωνίας.

Ο 20ός αιώνας έχει ως κυρίαρχο χαρακτηριστικό την αλλαγή, όπου οι σημαντικότερες αλλαγές αποτελούν πραγματικές επαναστάσεις. Στις μέρες μας πραγματοποιούνται ταυτόχρονα τρεις πολύ σημαντικές, οι οποίες επηρεάζουν καθοριστικά την ανθρώπινη εμπειρία:

  • η ανάπτυξη μιας παγκόσμιας οικολογικής συνείδησης

  • η ολοένα αυξανόμενη ισοτιμία των δύο φύλων, και

  • η εισβολή των ηλεκτρονικών υπολογιστών σε κάθε πτυχή της καθημερινότητας.

Και στους τρεις αυτούς τομείς, μπορούμε να παρατηρήσουμε στο σκάκι φαινόμενα με αντίστοιχες επιρροές, οπότε οι σκακιστές και σκακίστριες που έχουν συνειδητοποιήσει αυτή τη σύνδεση είναι καλύτερα προετοιμασμένοι να προσαρμοστούν στις μεγάλες αλλαγές που συμβαίνουν στην εποχή μας.

Όσον αφορά την ανάπτυξη οικολογικής σκέψης, είναι απαραίτητο να γνωρίσουμε τόσο το περιβάλλον μας όσο και τον ίδιο μας τον εαυτό, ώστε να βρούμε την κατάλληλη ισορροπία. Το σκάκι είναι πρώτιστα παιχνίδι λογικής, οπότε μας βοηθά να βρούμε τη σωστή μας θέση στο περιβάλλον όπου κινούμαστε. Μέσα από τις εμπειρίες που συλλέγουμε παίζοντας σκάκι, τις νίκες και τις ήττες, τις ελπίδες, τους θριάμβους και τις απογοητεύσεις, υποχρεωνόμαστε να προσαρμοστούμε στις εκάστοτε εξωτερικές περιστάσεις, προσδιορίζοντας τις δυνάμεις μας χωρίς να υπερτιμάμε ή υποτιμάμε τόσο τις δικές μας δυνατότητες όσο και του αντιπάλου. Με τον ίδιο τρόπο, χρειάζεται να αντιμετωπίσουμε τη Φύση σε ένα πλαίσιο αντικειμενικής σύγκρισης των δεδομένων, ώστε να βρούμε την κατάλληλη ισορροπία ανάμεσα στο επιθυμητό και το εφικτό, ανάμεσα στο ωφέλιμο για τον άνθρωπο και το βλαβερό για το περιβάλλον.

Με άλλα λόγια, το σκάκι μας βοηθά να γνωρίσουμε καλύτερα τον εαυτό μας και να είμαστε ρεαλιστές όσον αφορά τις δυνάμεις μας. Επίσης, προκειμένου να παίξει κανείς καλό σκάκι, είναι υποχρεωμένος να πάρει υπόψη του τον τρόπο σκέψης του αντιπάλου, δηλαδή να σκεφτεί τις επιδράσεις που έχουν οι ενέργειές του στο περιβάλλον και τις συνέπειες που θα υποστεί ως αντίδραση. Στην ψυχολογία, αυτός ο τρόπος σκέψης θεωρείται βασικό στοιχείο ωριμότητας κάθε ατόμου, δηλαδή το να μπορούμε να βάλουμε τον εαυτό μας στη θέση κάποιου άλλου.

Το ξεχωριστό που μπορεί να προσφέρει το σκάκι προς αυτή την κατεύθυνση είναι ότι σχετικές εμπειρίες και βιώματα μπορεί να έχει κάθε παιδί ήδη από την προσχολική ηλικία, ενώ σε άλλες δραστηριότητες είμαστε υποχρεωμένοι να περιμένουμε μέχρι την εφηβεία. Στο σκάκι, σε περίπτωση που αγνοήσουμε την οπτική γωνία του «άλλου», η ήττα είναι σχεδόν αναπόφευκτη. Επειδή μάλιστα στο σκάκι δεν υπεισέρχεται καθόλου ο παράγοντας τύχη και επιπλέον αποτελεί ατομική δραστηριότητα, το παιδί υποχρεώνεται να αναλάβει τις ευθύνες των πράξεών του και να διδαχθεί από αυτές.

Τα δύο πρώτα κεφάλαια του βιβλίου αναφέρονται στην αμφίδρομη σχέση που έχει το άτομο με το σκάκι και στο πώς οι σκακιστικές εμπειρίες του επηρεάζουν τον εσωτερικό του κόσμο, όσον αφορά στη λογική σκέψη αλλά και στο συναίσθημα. Πρώτα διευκρινίζονται ορισμένα ξεχωριστά χαρακτηριστικά του σκακιού που το κάνουν πολύ διαφορετικό από άλλες δραστηριότητες εκπαιδευτικού χαρακτήρα, ενώ στη συνέχεια παρουσιάζονται τα κοινά στοιχεία του με τρεις βασικές πτυχές του ανθρώπινου πολιτισμού: την επιστήμη, την τέχνη και τον αθλητισμό. Με άλλα λόγια, εξετάζουν τη θέση που έχει και μπορεί να έχει το σκάκι στη σύγχρονη κοινωνία.

Στο πρώτο κεφάλαιο αναλύονται οι εκπαιδευτικές δυνατότητες του σκακιού, αν βέβαια χρησιμοποιηθεί σε σωστό πλαίσιο και με κατάλληλη υποδομή. Το δεύτερο κεφάλαιο εξετάζει διαφορετικούς τρόπους αντιμετώπισης που μπορεί να έχει το ίδιο το άτομο απέναντι στο σκάκι. Ο κατάλληλος συνδυασμός τους μπορεί να οδηγήσει στη διαμόρφωση ενός είδους σκέψης και κάποιας γενικότερης στάσης ζωής με ιδιαίτερη χρησιμότητα στην καλλιέργεια της ατομικής και συλλογικής ισορροπίας με το περιβάλλον. Δημιουργώντας ένα σκεπτόμενο και αυτορρυθμιζόμενο χαρακτήρα που διαρκώς επεξεργάζεται τις εμπειρίες του, το σκάκι μπορεί να βοηθήσει σημαντικά στην καλλιέργεια κοινωνικής και οικολογικής συνείδησης.

Όσον αφορά τη δεύτερη επανάσταση της εποχής μας, δηλαδή τη συνειδητή επιδίωξη της ισοτιμίας των δύο φύλων, στο σκάκι υπάρχουν αρκετές διαφορές ανάμεσα σε άνδρες και γυναίκες, οι οποίες μοιάζουν με αντίστοιχες διαφορές στην ευρύτερη κοινωνία. Καθώς τα πράγματα αλλάζουν συνεχώς, το είδος και η εξέλιξη αυτών των διαφορών έχουν να μας διδάξουν πάρα πολλά. Και πάλι εδώ έχουν μεγάλη σημασία η έλλειψη τύχης και η αντικειμενικότητα που χαρακτηρίζει το σκάκι, γιατί τα περισσότερα συμπεράσματα που εξάγονται από τη σχετική ανάλυση βασίζονται σε αδιαμφισβήτητα κριτήρια: τα αγωνιστικά αποτελέσματα.

Στο τρίτο κεφάλαιο παρουσιάζεται το παρελθόν της σχέσης των δύο φύλων στο σκάκι, εξετάζονται οι σημερινές τάσεις και αναλύονται διεξοδικά οι κυριότερες ερμηνείες σχετικά με τις διαφορές ανδρών και γυναικών σε αγωνιστικά αποτελέσματα. Τέλος, με στόχο την όσο το δυνατόν μεγαλύτερη ισοτιμία όλων όσων ασχολούνται με το σκάκι, διατυπώνονται μερικές προτάσεις για το πώς μπορούν να εξαλειφθούν κάποια κοινωνικά εμπόδια.

Ίσως αυτό το κεφάλαιο αποδεικνύει, περισσότερο από όλα τα υπόλοιπα, ότι ο μικρόκοσμος της σκακιστικής κοινότητας καθρεφτίζει σε ένα βαθμό τη γενικότερη κοινωνία. Ελπίζω πάντως ότι δείχνει επίσης πώς το σκάκι μπορεί να αποτελέσει σημαντικό μοχλό στην εξάλειψη τουλάχιστον των ψυχικών ανισοτήτων.

Αν η πρώτη επανάσταση της σύγχρονης εποχής αφορά τη σχέση του ανθρώπου με τη Φύση και η δεύτερη τις σχέσεις των μελών μιας κοινωνίας μεταξύ τους, η τρίτη οφείλεται στην αδιάκοπη προσπάθεια του ανθρώπου να ξεπεράσει τα όριά του κατασκευάζοντας μηχανές οι οποίες μπορούν να επεκτείνουν τις δυνατότητες των αισθητηρίων οργάνων. Γιατί η κατασκευή ηλεκτρονικών υπολογιστών δεν είναι παρά η συνέχεια της προσπάθειας των ανθρώπων να υπερνικήσουν τους βιολογικούς τους περιορισμούς και να ταξιδέψουν στα πέρατα της γης, να πετάξουν ή να κατέβουν στο βυθό της θάλασσας, να διερευνήσουν τα όρια του σύμπαντος, να επιμηκύνουν τη χρονική διάρκεια της ζωής τους, κλπ.

Οι ηλεκτρονικοί υπολογιστές έχουν επίσης σχέση με τη βαθύτερη έννοια της τελειοποίησης ή και θεοποίησης του ανθρώπου: αν εμείς είμαστε κατώτερα όντα «κατ’ εικόνα και ομοίωση», μπορούμε άραγε να κατασκευάσουμε ένα μηχάνημα πιο έξυπνο από μας, δηλαδή ανώτερο όσον αφορά την ειδοποιό διαφορά μας από τα υπόλοιπα έμβια όντα; Ένα πρόγραμμα που μπορεί να παίξει την τέλεια παρτίδα σκακιού ίσως αποτελεί το πρώτο σημαντικό βήμα προς αυτή την κατεύθυνση.

Το τέταρτο κεφάλαιο του βιβλίου, που είναι και το μεγαλύτερο, διερευνά τις προσπάθειες να κατασκευαστεί ένα πρόγραμμα για ηλεκτρονικούς υπολογιστές, το οποίο μπορεί να κερδίσει το παγκόσμιο πρωτάθλημα. Με πεδίο εφαρμογής το σκάκι, συγκρίνονται οι διαφορετικοί τρόποι λειτουργίας του ανθρώπινου εγκεφάλου και των ηλεκτρονικών υπολογιστών, ώστε να προσδιοριστούν τα πλεονεκτήματα και μειονεκτήματα του καθενός. Απώτερος στόχος είναι να βρεθούν τα όρια και των δύο, ώστε να συζευχθούν οι διαφορετικοί τρόποι ανάλυσης δεδομένων και στη συνέχεια να συνεργαστούν προς κοινούς σκοπούς.

Φυσικά, οι τρεις επαναστάσεις που προαναφέρθηκαν σχετίζονται άμεσα μεταξύ τους και μπορούμε να παρατηρήσουμε μια συνεχή αλληλεπίδραση. Για παράδειγμα, οι ηλεκτρονικοί υπολογιστές προφανώς αποτελούν ένα εξαιρετικά αφύσικο όργανο αντιμετώπισης διαφόρων προβλημάτων, καθώς συνιστούν το επιστέγασμα του ανθρώπινου πολιτισμού που επιχειρεί να τιθασεύσει τη Φύση και να επιβληθεί πάνω της. Σε αυτό το πλαίσιο, είναι προφανές ότι δημιουργούνται πολλά περιβαλλοντικά προβλήματα, πέρα από τα απλοϊκά που αφορούν την ποσότητα της ακτινοβολίας που δέχονται όσα άτομα εργάζονται με υπολογιστές ή τις αφύσικες στάσεις που παίρνει το σώμα τους.

Επίσης, αρκεί μια απλή ματιά στους εργασιακούς χώρους όπου υπάρχουν ηλεκτρονικοί υπολογιστές για να διαπιστωθεί ότι εκεί αναπαράγονται κάποια παραδοσιακά πρότυπα ξεχωριστών ρόλων των δύο φύλων: η τεράστια πλειοψηφία των προγραμματιστών είναι άνδρες, ενώ η τεράστια πλειοψηφία των γυναικών που έρχονται σε επαφή με ηλεκτρονικούς υπολογιστές απασχολούνται πρώτιστα σε χειρισμό και κατά δεύτερο λόγο σε πωλήσεις, δηλαδή εκτελούν οδηγίες άλλων ή προσφέρουν υπηρεσίες, χωρίς να χαράζουν στρατηγικές ή να εφευρίσκουν λύσεις.

Αυτές οι σχέσεις δεν μπορούν να αναλυθούν εδώ σε βάθος, είναι όμως ενδεικτικές της σημασίας που έχει ο προβληματισμός γύρω από τις τρεις βασικότερες επαναστάσεις της εποχής μας.


Βέβαια, κανένα από τα θέματα που παρουσιάζονται σε αυτό το βιβλίο δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι αναλύεται εξονυχιστικά: τα κείμενα των ομιλιών έχουν επεκταθεί και εμπλουτιστεί με πρόσφατα δεδομένα, αλλά σε καμιά περίπτωση δεν φιλοδοξούν να θεωρηθούν επιστημονικές εργασίες. Σε ορισμένα θέματα μάλιστα, η ανάλυση είναι πολύ θεωρητική και με κάπως απλουστευμένα επιχειρήματα, καθώς η φύση του συγκεκριμένου βιβλίου δεν επιτρέπει τη βαθύτερη ανάλυση όλων των επιμέρους ζητημάτων. Εξάλλου, σε ορισμένους τομείς δεν έχω ο ίδιος ακόμη το κατάλληλο υπόβαθρο, ώστε να πραγματοποιήσω τη σχετική ανάλυση σε μεγάλο βάθος, και γι’ αυτό περιορίζομαι να εντοπίσω κάποιες ενδιαφέρουσες σχέσεις και να προτρέψω άλλους, πιο ειδικούς, να προχωρήσουν περισσότερο.

Όπως και στις ομιλίες μου, δεν επιχειρώ να πείσω για τις απόψεις μου, αλλά αρκούμαι στο να προσφέρω ερεθίσματα που εύχομαι να αξιοποιηθούν κατάλληλα από όσα άτομα έχουν επιλέξει να μην είναι παθητικοί θεατές των κοινωνικών εξελίξεων. Παρόλο που η φύση των σκακιστικών βιωμάτων είναι βαθιά προσωπική, ή μάλλον ακριβώς γι’ αυτό, ο ευρύτερος κοινωνικός ρόλος που μπορεί να παίξει το σκάκι είναι ιδιαίτερα σημαντικός. Σε όλα τα κεφάλαια, η σύνδεση της ατομικής εμπειρίας με την κοινωνία και οι προεκτάσεις που έχουν τα θέματα είναι σαφείς. Κάθε ενεργητική ανάγνωση των κειμένων μπορεί να οδηγήσει σε νέες ιδέες και νέες προτάσεις επίλυσης των ζητημάτων που αναλύονται.

Home | Training Work | Books | Games | Bulletin Board | GuestBook | Contact me


Από την ιστορία του σκακιού
Σκάκι και σύγχρονη κοινωνία
Μυστικά της προπόνησης...
Σύγχρονη σκακιστική σκέψη
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 Copyright © 2000 Ilias Kourkounakis &  Hellas Chess Club